Nguyễn Hoài An (dịch)

Quyền riêng tư là mong muốn phổ quát và mang tính bản năng. Nó không đơn giản là một cử động phản xạ như uống nước hay hít thở khí trời. Khi chúng ta ở trong trạng thái có thể bị giám sát, hành vi của chúng ta thay đổi mạnh mẽ. Phổ hành vi mà chúng ta cân nhắc thực hiện khi nghĩ mình bị theo dõi thu hẹp đáng kể. Chúng ta trở thành người tù của chính tâm trí mình.

Giám sát đại trà – công cụ biến con người thành tù nhân của tâm trí

Thực tế này trong bản tính con người đã được thừa nhận trong văn chương, các nghiên cứu khoa học xã hội, tôn giáo và gần như mọi lĩnh vực học thuật. Có hàng chục nghiên cứu tâm lý đã chỉ ra rằng khi một người biết mình có thể bị theo dõi, người đó trở nên phục tùng và quy thuận hơn hẳn. Ở con người, nỗi xấu hổ là một động cơ mạnh mẽ, và khao khát né tránh nó cũng vậy. Đó là lý do tại sao nhiều người, khi ở trong tình trạng bị theo dõi, lại mất đi sự tự chủ, thường đưa ra những quyết định đáp ứng kỳ vọng của người khác hay thuận theo những giáo điều chính thống của xã hội.

Nhận thức này đã được Jeremy Bentham, một triết gia thế kỷ XVIII khai thác triệt để khi giải quyết một vấn đề quan trọng mà thời kỳ công nghiệp đặt ra: các tổ chức trở nên cồng kềnh và tập trung đến độ không còn đủ khả năng giám sát, và do đó kiểm soát từng thành viên như trước. Giải pháp của Jeremy Bentham là xây dựng một kiến trúc quây tròn.

Theo dự định ban đầu, kiến trúc này sẽ được sử dụng trong các nhà tù, cho nên nó được gọi là nhà tù tròn. Đặc trưng cơ bản nhất của kiến trúc nhà tù này là tòa tháp lớn nằm ở trung tâm. Dù không thể quan sát tất cả các tù nhân cùng một lúc, song từ ngọn tháp này, các giám thị có thể quan sát một tù nhân bất kỳ bất kể giờ giấc nào. Và điểm quan trọng trong thiết kế này là các tù nhân không nhìn được vào bên trong tháp, vì vậy, họ không bao giờ biết được mình có đang bị theo dõi hay không. Điều này đồng nghĩa với việc các tù nhân sẽ phải giả định rằng mình bị theo dõi bất kể lúc nào, và theo vị triết gia, đó sẽ là viên hành pháp tối thượng, buộc tù nhân nhất nhất phải phục tùng.