Ngày Hoa Kỳ rút khỏi Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc năm 2018, Đại sứ lúc bấy giờ là Nikki Haley gọi tổ chức này là “cơ chế bảo vệ cho chính những kẻ vi phạm nhân quyền trong một thời gian quá dài”. Các nhà nghiên cứu cho rằng bà nói không sai.

Trong lịch sử hơn 70 năm của mình, chế định nhân quyền có tiếng nói nhất của Liên Hợp Quốc (LHQ) luôn phải gánh chịu những chỉ trích nặng nề từ cả hai phía: những quốc gia có xu hướng độc tài cũng như những quốc gia có xu hướng tự do.

Ra đời với mục tiêu cao cả là ngăn chặn sự trở lại của những hành vi phi nhân tính đã từng xảy ra trong Đệ nhị Thế chiến, điều gì khiến cho tổ chức này bị phê bình như vậy? Bài viết này tìm câu trả lời cho câu hỏi đó.

Ủy ban LHQ về Nhân quyền: “Hiệp hội của những Chí Phèo”?

Cho đến nay, sự phát triển của chế định nhân quyền trực thuộc LHQ có thể phân chia làm hai giai đoạn.

Một là giai đoạn của Ủy ban Liên Hợp Quốc về Nhân quyền (UN Commission on Human Rights), vốn chấm dứt vào năm 2006. Hai là giai đoạn từ 2006 đến nay, với sự thế chỗ của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc (UN Human Rights Committee). Đáng tiếc là trong cả hai giai đoạn, cả Ủy ban lẫn Hội đồng đều chịu những chỉ trích tương tự nhau.

Một mặt, cần thừa nhận rằng Ủy ban là một bước tiến cực kỳ quan trọng thời kỳ giữa thế kỷ 20. Khi đó, khái niệm nhân quyền và khả năng can thiệp của các tổ chức quốc tế vào tình hình nhân quyền tại một quốc gia còn rất mơ hồ.

Ủy ban chính là cơ quan đề xướng cho sự tham gia của các tổ chức nhân quyền độc lập và biến nó trở thành một bộ phận không thể tách rời của các chế định nhân quyền LHQ mới. Không chỉ vậy, hệ thống thủ tục điều tra nhân quyền cùng với sự hinh thành của các chuyên gia độc lập (independent experts) hay báo cáo viên đặc biệt (special rapporteurs) tiếp tục là những sáng kiến, những thành tựu vượt thời gian và sẽ còn đóng vai trò quan trọng trong tương lai của hoạt động bảo vệ và cổ xúy nhân quyền quốc tế.

Mặt khác, với bản chất là một cơ quan chấp hành trực thuộc một tổ chức quyết định dựa trên đa số và đậm màu chính trị – Đại Hội Đồng Liên Hợp Quốc – Ủy ban Nhân quyền nhanh chóng rơi vào tình thế khó.