Hãy hình dung bạn đang trong một bữa tiệc buffet ngoài trời khổng lồ, với đủ loại đồ ăn thức uống được bày biện trên các dãy bàn trải dài vô tận.

Nếu là lần đầu tiên bước vào dự tiệc, bạn sẽ choáng ngợp lâng lâng trước hằng hà sa số các lựa chọn. Tuy vậy, sau một thời gian, bạn bắt đầu thấm mệt. Bạn chỉ còn đi loanh quanh khu của mình gắp đồ, không muốn tốn và cũng không đủ sức đi xa thêm để biết ngoài kia có gì nữa.

Dù chỉ quanh quẩn ở gần, bạn vẫn luôn phải chen chúc với thiên hạ để gắp thức ăn, đặc biệt những thứ nghe đồn là ngon lành bổ dưỡng thượng hảo hạng.

Khi đã luồn lách được qua đám đông tới gần các món rồi, bạn lại rối bòng bong không biết nên gắp thứ gì. Người bảo cái này tệ, kẻ thì khen nó tuyệt. Người vô tư dùng ngón tay chấm mút đưa lên miệng, kẻ bốc đồ ăn đưa sát mũi hít hà rồi nhăn mặt thả xuống. Chưa kể đám đông xung quanh luôn chực chờ kéo ngược bạn về phía sau, hoặc ủn bạn sang một bên, hay khóa tay bịt mắt bạn lại không cho lựa chọn.

Ngay cả khi đã gắp được món, lách được về lại chiếc bàn riêng của mình, bạn cũng không được yên ổn để thưởng thức. Bạn bè đồng nghiệp ngồi kế bên tò mò chỉ trỏ bình phẩm thứ bạn vừa chọn. Những kẻ lạ hoắc từ đâu đó đi ngang bĩu môi chê bai, sẵn tiện phun vài bãi nước bọt vào khay thức ăn, thậm chí hăng tiết hất đổ cả khay của bạn.

Nếu khay đồ ăn của bạn vô tình lọt vào mắt xanh của ai đó, bạn sẽ nhận được vô số yêu cầu thách thức thi nhai thi nuốt (họ gọi đó là “tranh luận”), hoặc chì chiết đòi bạn phải giải thích vì sao chọn món này mà không chọn món khác (họ bảo vậy là “thiên vị”), hay bạn sẽ nghe đủ loại người, từ quen đến lạ, lúc hoan hỉ khi thất vọng với từng lựa chọn của bạn (họ cho đó là “quan tâm”).

Mạng xã hội mà mỗi ngày bạn dành ra vài tiếng đồng hồ cho nó, nhiều hơn cả thời gian để ăn uống trên đời thực, giống như bữa tiệc buffet khổng lồ trên.

Vô số các món ăn bày biện trên bàn tiệc là những thông tin bạn thu nhận từ đó. Thứ bạn tiêu hóa được trở thành kiến thức của bản thân.

Nhưng bàn tiệc buffet hấp dẫn này có phải là nơi duy nhất, hay thậm chí có phải là nơi tốt nhất, để bạn tìm thức ăn, tiêu hóa chúng thành tri thức, mở mang trí óc của mình?

Và mạng xã hội có phải là nơi thích hợp để bạn tranh luận văn minh với những người khác?

Có khá nhiều lý do để nghi ngờ điều đó.

Dành cho đám đông

Mạng xã hội, giống như tên gọi, được lập ra là để người dùng kết bạn xã giao.

Nó có một lịch sử sôi động ngang với sự phát triển của Internet. Các ứng dụng kết nối đầu tiên được lập ra vào thập niên 1970-1980. Cuối những năm 1990 và đầu thập niên 2000 chứng kiến sự bùng nổ của các mạng xã hội từ Classmates, Friendster, LinkedIn cho đến MySpace, Facebook, rồi sau đó là Twitter, Instagram, Snapchat…

Với nhiều người Việt thế hệ 7x và 8x, mạng xã hội đầu tiên gây nên cơn sốt là Yahoo 360°. Nó được tạo ra vào năm 2005, nhưng chỉ tồn tại một thời gian ngắn trước khi chính thức đóng cửa vào năm 2009, kéo theo bao tiếc nuối của dân mạng Việt Nam vào thời đó.

Tuy mục đích có khác nhau, như LinkedIn thiên về liên kết theo nghề nghiệp, Classmates kết nối bạn học, Instagram là nơi khoe ảnh, hoặc Facebook là tả pí lù, tất cả các mạng xã hội đều được lập ra với tôn chỉ kết nối người dùng lại với nhau, khuếch đại cái vòng tròn quan hệ của mỗi người ra càng to càng tốt.

Ở khía cạnh xã giao, điều này không phải là vấn đề. Càng đông càng vui, nhiều người vẫn nghĩ vậy.

Nhưng đám đông không phải lúc nào cũng thông thái, nhất là khi họ bị kích động bởi các yếu tố cảm xúc, đối diện với nỗi sợ hãi, và bị thúc giục phải hành động theo bản năng.