Trong mọi cuộc tranh luận về “tự do ngôn luận”, ta đều thường gặp hai thái cực khác nhau, một bên là ảo ảnh, và một bên là ám ảnh.

Ảo ảnh về sự tồn tại của cái gọi là tự do tuyệt đối, và ám ảnh sợ hãi về tự do của người khác.

Các cuộc tranh luận, hay tranh cãi, ở Việt Nam thời gian gần đây cũng đã bắt đầu xuất hiện hai thái cực như vậy, và đó là điều rất mới.

Một xã hội bảo thủ, được quản lý dưới chế độ phong kiến rồi độc tài toàn trị, xưa nay hầu như không có chỗ cho khái niệm tự do cá nhân được sinh sôi tồn tại.

Những sự kiện như Duy Mạnh thời gian gần đây là một dấu hiệu cho thấy xã hội Việt Nam cũng đã đồng bộ được với thế giới – đủ điều kiện để bước vào các cuộc thảo luận mà thiên hạ đã quần thảo nát nhừ trong suốt vài trăm năm qua.

Không có thứ gì tuyệt đối

Cần phải khẳng định ngay rằng trên đời này không có thứ tự do nào là tuyệt đối, kể cả thứ dễ dàng nhất như tự do ngôn luận.

Nói là dễ dàng vì so với những quyền khác của con người, quyền tự do ngôn luận (freedom of speech), hay còn gọi là tự do biểu đạt (freedom of expression), về mặt kỹ thuật là thứ không ai có thể ngăn cản được.

Cho dù phạt tiền hay cầm tù một ai đó, chính quyền hay bất kỳ hội nhóm nào cũng không thể cấm một người nói ra những gì trong đầu họ. Ngay cả có bị dán băng keo bịt kín miệng, người đó vẫn có thể dùng ánh mắt, cử chỉ, động tác, thậm chí là dùng chính sự im lặng để biểu đạt ý định của mình. Trong trường hợp có bị giết chết, những gì họ đã nói, viết, biểu đạt vẫn sẽ tồn tại – thông qua những người khác.

Quyền tự do biểu đạt vì vậy là thứ gần như không thể ngăn cản.

Như nhiều người từng nhận xét, trên thực tế, ai cũng có tự do ngôn luận. Vấn đề chỉ là sau khi phát ngôn xong, chuyện gì sẽ xảy ra.

Để hạn chế quyền tự do ngôn luận, người ta có thể dùng tập quán xã hội/ áp lực đám đông và hệ thống luật pháp để chế tài, tạo ra cái giá phải trả cho những hành vi ngôn từ hoặc biểu đạt nhất định.

Cái giá càng cao thì mỗi người sẽ càng phải cân nhắc trước khi thực hiện quyền tự do biểu đạt của mình.

Bất kỳ một xã hội nào, kể cả ở những nơi mà tự do ngôn luận được xem là một thứ “kinh thánh chính trị” như nước Mỹ hiện tại, cũng đặt ra những cái giá phải trả như vậy.