Tại Việt Nam, những tranh cãi về khả năng ép buộc người dân tiêm vaccine bắt đầu khi năm triệu liều vaccine xuất xứ từ Trung Quốc được nhập về nước.

Theo sau đó là hàng loạt các chiến dịch tuyên truyền, bao gồm cả những bài viết sai lệch lộ liễu và cũng bị bóc trần ngay sau đó, như câu chuyện VnExpress dùng hình ảnh tiêm vaccine Pfizer tại Hoa Kỳ để nói về sự tín nhiệm vaccine Trung Quốc ở các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất. [1]

Các thảo luận này tạm thời chấm dứt với giải thích chính thức từ chính quyền thành phố Hồ Chí Minh rằng “chính sách của nhà nước Việt Nam đối với vaccine COVID-19 là tiêm miễn phí và tự nguyện cho người dân”. [2] Cần lưu ý, lời giải thích này xác nhận rằng người dân có thể từ chối tiêm loại vaccine mình không muốn, nhưng không nhắc đến khả năng họ được lựa chọn vaccine.

Các thảo luận pháp lý liên quan đến vấn đề tiêm chủng bắt buộc và xử phạt hành chính đều dẫn đến sự đồng thuận rằng vaccine COVID-19 chưa nằm trong nhóm bắt buộc tiêm chủng theo quy định của Luật Phòng, chống Bệnh truyền nhiễm 2007 và Thông tư 38/2017/TT-BYT của Bộ Y tế. [3]

Tuy nhiên, nhiều tranh cãi khác nổ ra về việc liệu chính quyền có thể xử phạt hành chính đối với những công dân từ chối tiêm theo Nghị định 117/2020/NĐ-CP (Điều 9, Khoản 2) hay không, hay quy định này chỉ dành cho đối tượng điều chỉnh là cán bộ y tế? [4] Những vấn đề trên vẫn chưa được giải quyết một cách triệt để.

Bài viết này sẽ không lặp lại những thảo luận đã có. Thay vào đó, người viết so sánh quan điểm của các hệ thống pháp luật trên thế giới về việc tiêm chủng bắt buộc, từ đó tìm hiểu phương án tiệm cận nhất với đường tiêu chuẩn chung của thế giới.

Tiêm chủng bắt buộc từ góc nhìn pháp lý: Quyền bất khả xâm phạm về thân thể

Trước khi bắt đầu, có lẽ chúng ta cần làm rõ sự khác biệt giữa tiêm chủng bắt buộc (mandatory vaccination/ compulsory vaccination) và tiêm chủng cưỡng chế (forced vaccination).

Tiêm chủng cưỡng chế là một thuật ngữ chỉ chính sách ép buộc người dân tiêm chủng, đi kèm với các lực lượng vũ trang và khả năng sử dụng vũ lực khi cần thiết. Tiêm chủng cưỡng chế hoàn toàn trái với mục tiêu quản lý công, lợi ích lâu dài của cộng đồng lẫn đạo đức ngành y tế. Vì vậy, nó không phải là đối tượng mà chúng ta cần xem xét ở bất kỳ góc độ nào.