Cuốn sách của Giáo sư khoa học chính trị Pháp Jean-Pierre Cabestan “Trung Quốc của ngày mai: Dân chủ hay độc tài?” ra đời năm 2018, tròn 40 năm kể từ khi Đặng Tiểu Bình tiến hành cuộc cải cách giúp Trung Quốc chuyển mình và trỗi dậy, là một gợi mở tuyệt vời để suy ngẫm về Việt Nam. Cuốn sách phản ánh tương đối toàn diện về chính trị, xã hội của đất nước láng giềng, đặc biệt kể từ khi Tập Cận Bình nắm quyền năm 2012.

Cabestan cho rằng, việc đánh giá thực trạng dân chủ hóa và hiện đại hóa của Trung Quốc đại lục cần xuất phát từ lịch sử Trung Quốc, chứ không phải trong thế so sánh với phương Tây. Sự dân chủ hóa của Trung Quốc phải đến từ những yếu tố nội tại (les forces endogènes) của chính đất nước này, chứ không phải từ bất cứ can thiệp nào của các cường quốc bên ngoài. 

Theo tác giả, điều quan trọng hơn là phương Tây nói chung và nước Pháp nói riêng nên có sự cởi mở và khiêm tốn để tìm hiểu về Trung Quốc thay vì ở ngoài đánh giá và đòi hỏi sự dân chủ gấp gáp từ họ, cũng như Mỹ cùng các nước châu Âu không hoàn toàn vô can trước tiến trình dân chủ hóa hạn chế của đất nước tỷ dân này. 

Một tỉnh của Trung Quốc đôi khi có diện tích còn lớn hơn cả một nước châu Âu, và dân số thì đông gấp năm hoặc sáu lần. Chính sự giàu có của một bộ phận người Trung Quốc, cũng như nguồn tài trợ dồi dào của chính phủ nước này đã tạo nên nguồn thu nhập đáng kể cho rất nhiều trường đại học và cơ sở nghiên cứu Âu Mỹ, khiến giới trí thức phương Tây cũng tự kiểm duyệt để không làm phật ý các khách hàng đến từ đất nước chưa dân chủ.

Cải cách rầm rộ nhưng không làm thay đổi bản chất chính trị

Ở Trung Quốc, chính quyền trung ương luôn cố gắng đạt được sự cân bằng với chính quyền địa phương. Sự tập trung hóa (centralisation) nằm ở các vấn đề ngân sách, an ninh và tuyên truyền, nhưng đường lối cụ thể về phát triển kinh tế được phó thác cho chính quyền địa phương (decentralisation).

Tuy nhiên, đó chưa phải là tín hiệu đáng mừng. Ở một đất nước không đề cao pháp quyền (đảng vẫn đứng trên pháp luật), mọi sự phân định giữa đảng cộng sản và nhà nước chỉ là ảo tưởng. Một ví dụ dễ thấy nhất là chủ tịch nước và tổng bí thư đảng là một. Sự minh bạch mà các nhà quan sát phương Tây đòi hỏi ở một bộ máy cồng kềnh ấy là vô nghĩa, bởi ở đó họ cố ý giấu giếm thông tin (volonté délibérée d’opacité). Tác giả viết: “Lựa chọn người giữ các vị trí lãnh đạo cao nhất luôn là kết quả của những cuộc thương lượng bí mật và phức tạp giữa các nhân vật nặng ký của đảng” (chương một). Những gì chúng ta thực sự biết về bộ máy và từng cá nhân là quá ít ỏi. Tác giả khẳng định, Đảng Cộng sản Trung Quốc, đảng lớn thứ hai trên thế giới sau Đảng Bharatiya Janata của Ấn Độ xét về số lượng đảng viên, là một tổ chức bí ẩn nhất hành tinh.