Như đã trình bày trong bài viết trước, chính quyền đã từ lâu triển khai đề án số hóa và lưu trữ dữ liệu dân cư để phục vụ cho công tác quản lý. Điều đáng nói là, các dữ liệu được thu thập không chỉ dừng lại ở danh tính, nhân thân, tức những trường thông tin hiển thị trên căn cước, mà nay đã hướng đến bao trùm cả các thông tin về tài sản, tài chính, quan điểm, thị hiếu, thói quen sinh hoạt, di chuyển, v.v. của người dân. 

Bài trước cũng đã chỉ ra những điểm tương đồng giữa Việt Nam và Trung Quốc trong mô hình thu thập dữ liệu tài chính, tín dụng của người dân, đặt ra câu hỏi về mối quan hệ ý tưởng giữa hai nhà nước này trong vấn đề quản trị xã hội. Sự liên hệ gần gũi ấy, khiến ta không thể không hoài nghi: mô hình giám sát và chấm điểm cư dân mà Trung Quốc đang áp dụng, liệu một ngày có được nhân bản tại Việt Nam? 

Những nỗ lực thu thập dữ liệu của người dân về mọi mặt của chính quyền trong suốt nhiều năm qua, không thể không khiến người ta đau đáu về câu hỏi ấy. Và từ đây, lại dấy lên thêm nhiều câu hỏi nữa:

Việc thu thập và kiểm soát một lượng dữ liệu khổng lồ và toàn diện của người dân như vậy, liệu có phải là để phục vụ cho một hình quản lý toàn diện, bao quát, thậm chí có tính “giám sát”? Nếu đúng, thì một mô hình quản lý như vậy, liệu có khả thi, có hữu hiệu và hứa hẹn? Đâu là những điều còn gây băn khoăn, e ngại về một mô hình như thế? Kinh nghiệm từ nước ngoài có thể cho ta thấy điều gì về đề án đầy tham vọng này?

Bài viết này sẽ nỗ lực cung cấp những thông tin cơ bản để giúp độc giả tự mình rút ra đáp án cho những câu hỏi nêu trên.

Thu thập dữ liệu người dân: Một chiến dịch không ngừng nghỉ

Câu chuyện về việc chính quyền ra sức thu thập dữ liệu tài chính, tài sản và thu nhập của người dân bằng nhiều hình thức và biện pháp như đã trình bày trong bài viết trước đây, chỉ mới là một phần nhỏ trong bức tranh rộng lớn hơn của tham vọng thu thập và “số hóa” thông tin của nhân dân. 

Công cuộc “chuyển đổi số” dữ liệu dân cư ở quy mô cả nước là một mục tiêu trung tâm mà Đề án 06 không ngần ngại trình bày thẳng, rằng chính quyền xác định sẽ “huy động sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị” lẫn toàn dân để thực hiện bằng được mục tiêu này. Đồng thời, đề án trên cũng xác định rõ giá trị của nguồn dữ liệu này như là “tài nguyên quan trọng, được quản lý tập trung, thống nhất và chia sẻ trong toàn bộ hệ thống chính trị”.

Từ những xác định rõ ràng như vậy về định hướng, mục tiêu và mức độ tập trung nguồn lực cho việc thu thập và số hóa dữ liệu toàn dân, không lạ gì khi thấy mấy năm gần đây, chính quyền đã có những động thái và quyết sách tích cực để hiện thực hóa tham vọng này.

Hồi đầu năm nay, Bộ Công an đã cho thành lập các trung tâm lưu trữ dữ liệu quốc gia, để làm nơi mà bộ này có toàn quyền lưu trữ và truy cập vào mọi thông tin dữ liệu từ khắp các cơ quan, ban ngành trong bộ máy nhà nước, cho đến các thành phần xã hội. 

Trong tháng Tám vừa qua, Bộ Công an cũng đã khánh thành Trung tâm Dữ liệu Quốc gia số 1, một công trình được xem là quy mô và hiện đại “bậc nhất Đông Nam Á”, là “trái tim của chuyển đổi số quốc gia” như lời Thủ tướng Phạm Minh Chính khẳng định.

Những thông tin được thu thập để cung cấp cho các trung tâm dữ liệu này, đến từ những bước đi có chủ đích của chính quyền trong những quyết sách và hành động cụ thể, để gián tiếp hoặc trực tiếp khai thác thông tin, dữ liệu từ người dân. 

Mỗi quyết sách và bước đi trong công cuộc thu thập sẽ tương ứng một loại hình, hoặc nhóm thông tin thu được nhất định. Từ loại hình và nhóm thông tin này, sẽ có thể suy ra dụng ý thu thập, và định hướng sử dụng của chính quyền.