Giáo dục Việt Nam, đặc biệt là giáo dục đại học, đang đứng trước cuộc “đại sắp xếp”. Nhưng người ta chỉ nhắc nhiều đến việc sắp xếp lại, tổ chức lại, giải thể, hay xóa bỏ, mà hiếm khi nhắc đến cái mà Nguyễn Xuân Xanh gọi là tinh thần đại học.

Năm 2019, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Xanh cho xuất bản cuốn “Đại học - Định chế giáo dục cao thay đổi thế giới, từ Trung cổ đến Hiện đại” mở ra nhiều cuộc thảo luận sôi nổi về cách hiểu đại học. Cuốn sách giúp người đọc truy nguyên lịch sử của định chế đại học trên thế giới. Với nguồn tư liệu lịch sử phong phú, tác giả đưa người đọc vào tiến trình xây dựng một định chế học thuật có vai trò quan trọng bậc nhất trong xã hội loài người.

Ý niệm đại học xuất hiện lần đầu tiên từ thời Trung cổ vào khoảng cuối thế kỷ 11, khi đó universitas được hiểu là “cộng đồng thầy và trò”, là “ngôi nhà của sự minh triết”. Đại học là sân khấu của những con người đi mưu cầu chân lý, là nơi “ấp ủ sự giải phóng của con người hướng đến tự do và nhận thức sáng sủa”. 

Đến thời của Đại học Humboldt vào thế kỷ 17, định chế về đại học mới được hoàn thiện. Khác với trung học và trường nghề, đại học không phải là nơi người học đến đó thụ động lắng nghe kiến thức. Đại học “là một định chế trong đó những người giảng dạy và người đi học quy tụ lại như những người nghiên cứu bình đẳng trong sự thống nhất của nghiên cứu và giảng dạy để truy tìm khoa học thuần túy trong sự cô đơn và tự do, và qua quá trình này đạt tới sự hoàn thiện về tinh thần và đạo đức”.