Chỉ trong một thời gian ngắn, trí tuệ nhân tạo (AI) đã thâm nhập mạnh mẽ vào học tập và đời sống: trẻ nhỏ không cần đánh vần vì có ứng dụng đọc hộ, sinh viên lệ thuộc vào ChatGPT để viết báo cáo, nhiều học sinh khó hoàn thành một đoạn văn ngắn. Các nhà giáo dục cảnh báo kỹ năng đọc hiểu và tư duy phản biện đang suy giảm rõ rệt, khi con người dần “ủy thác” hoạt động trí tuệ cho thuật toán. [1]

Tạp chí TIME phản ánh thực trạng học sinh chỉ yêu cầu AI viết hộ thay vì tự phân tích, dẫn đến “trả lời nhanh hơn nhưng hiểu biết ít hơn”, kéo theo mất động lực học và cảm giác thành tựu. [2] Đại học Melbourne cũng cảnh báo việc dựa vào AI tương tự phụ thuộc vào GPS: không cần nhớ đường, não không cần lưu giữ thông tin; không cần tự tính toán, ta mất khả năng tư duy logic. Hậu quả dài hạn có thể là thoái hóa nhận thức (cognitive atrophy), giảm sáng tạo và kém khả năng phân tích độc lập. [3]

Nếu xu hướng này lan rộng, năng lực phản biện xã hội, đổi mới và xử lý vấn đề phức tạp đều suy giảm, gây nguy hiểm cho việc quản trị xã hội dựa trên tranh luận và tư duy độc lập.

AI đang tái cấu trúc hệ sinh thái thông tin toàn cầu. Tuy nhiên, AI không tạo ra tri thức mới, nó chỉ tổng hợp dữ liệu có sẵn. Vì vậy, song song với suy giảm nhận thức là rủi ro lan truyền sai lệch thông tin.