“Ai bầu lãnh đạo trung ương?”
“Ai đề ra chính sách này?”
“Người dân có được biết gì đâu.”
“Dân làm gì có tiếng nói.”

Đó là những câu hỏi, câu cảm thán quen thuộc của người dân trong suốt quá trình chuẩn bị và diễn ra Đại hội 14 của Đảng Cộng sản. 

Thậm chí, khi sự kiện trọng đại nhất của đất nước đã hạ màn, dàn lãnh đạo mới đã ra mắt quốc dân và hàng loạt chính sách kinh tế - xã hội trong 5 năm tới đã được thông qua, người dân vẫn không ngừng đặt ra nghi vấn: Tại sao họ lại đứng ngoài những vấn đề quốc gia đại sự - từ nhân sự lẫn đường lối phát triển của đất nước? [1][2]

Câu trả lời không nằm ở sự thờ ơ của người dân, mà bắt nguồn từ cấu trúc quyền lực đặc thù của hệ thống chính trị Việt Nam, nơi Đảng Cộng sản đóng cùng lúc hai vai: vừa là lực lượng lãnh đạo tối cao, vừa là đảng chính trị duy nhất.

Từ quyền lãnh đạo hiến định đến cơ chế nội bộ hóa của Đảng Cộng sản

Không phải chỉ đến Đại hội 14 người dân mới nghe tin đồn về các vấn đề nhân sự khóa tới của Đảng Cộng sản. Cũng như, không phải đến kỳ đại hội này đảng mới họp kín và giấu các thông tin quan trọng.

Trong hệ thống chính trị Việt Nam, việc người dân không được tham gia hay biết rõ quá trình thảo luận, lựa chọn nhân sự và hoạch định đường lối tại các kỳ đại hội đảng hay hội nghị trung ương đã trở thành một điều quen thuộc, xuất phát từ chính cấu trúc quyền lực đặc thù của chế độ. 

Về mặt hiến định, Điều 4 Hiến pháp 2013 quy định Đảng Cộng sản Việt Nam là “lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội”, tức là trao cho đảng quyền đứng ở vị trí định hướng và kiểm soát toàn bộ hệ thống chính trị. [3]

Khi quyền lãnh đạo được hiến định, chức năng của đảng không còn giới hạn trong vai trò của một tổ chức chính trị phải chịu sự cạnh tranh quyền lực như trong mô hình đa đảng, mà trở thành chủ thể quyền lực tối cao — nơi tất cả các quyết sách của quốc gia đều phải khởi thảo, bàn luận và đi đến thống nhất trước hết ở nội bộ đảng.

Điều đó tạo nên một nguyên lý vận hành đặc thù: mọi đường lối, chính sách, hay nhân sự lãnh đạo cấp cao đều là sản phẩm của tiến trình làm việc nội bộ đảng, mặc dù các quyết định đó sẽ chi phối sự phát triển, quyền lợi và đời sống của toàn dân.