Trong huyền thoại về cội nguồn dân tộc, những người Việt đầu tiên, hiển nhiên, không ra đời từ một người cha đơn độc, mà gắn liền mật thiết với hình ảnh người mẹ.

Huyền thoại lập quốc ấy đến ngàn đời sau vẫn được truyền tụng, rằng mẹ Âu Cơ sinh ra trăm trứng, chia con làm hai ngả, một nửa theo cha xuống biển, một nửa theo mẹ lên non.

Không chỉ dừng lại ở huyền thoại, nhiều nghiên cứu khảo cổ và sử học cho thấy ngay từ buổi đầu của xã hội nông nghiệp lúa nước, phụ nữ đã giữ một vị trí đặc biệt. Trên trống đồng Đông Sơn, có những hình khắc mô tả phụ nữ tham gia các sinh hoạt cộng đồng, các nghi lễ và hoạt động sản xuất. Chưa hết, hình ảnh con cóc trên trống đồng không chỉ mang ý nghĩa cầu mưa mà theo một số lý giải còn là biểu tượng đại diện cho nữ giới. [1]

Điều này cho thấy rằng, ngay trong thời đại xa xôi nhất, phụ nữ đã không hề đứng bên lề lịch sử.

Nhưng lịch sử Việt Nam không chỉ ghi lại vị thế của phụ nữ trong vai trò biểu tượng hay trong những nhân vật huyền thoại. Ở nhiều thời điểm quan trọng, họ còn trực tiếp bước ra sân khấu chính trị với tư cách những người lãnh đạo.

Từ những nữ anh hùng lãnh đạo…

Nếu trong huyền thoại, người mẹ gắn liền với điểm khởi đầu của dân tộc, thì trong lịch sử, cũng không hiếm những thời khắc phụ nữ trực tiếp bước ra nắm giữ vai trò giềng mối của quốc gia.

Năm 40, Trưng Trắc cùng em là Trưng Nhị đã tập hợp lực lượng ở Mê Linh, phát động cuộc khởi nghĩa chống lại sự cai trị hà khắc của thái thú Tô Định - đại diện cho thế lực đô hộ từ phương Bắc. Nghĩa quân nhanh chóng chiếm giữ nhiều thành trì, buộc chính quyền đô hộ phải rút lui, và lập nên chính quyền do Trưng Trắc đứng đầu. Cuộc khởi nghĩa do phụ nữ lãnh đạo ấy đã trở thành một trong những dấu mốc sớm nhất trong dòng lịch sử chống ngoại xâm của người Việt.

Hai thế kỷ sau, tại vùng Cửu Chân, Triệu Thị Trinh (bà Triệu) tiếp tục đứng lên lãnh đạo một cuộc nổi dậy lớn chống lại chính quyền đô hộ của nhà Ngô. Trong ký ức lịch sử và dân gian, bà hiện lên với hình ảnh một nữ thủ lĩnh cưỡi voi ra trận, trực tiếp chỉ huy nghĩa quân chiến đấu trong nhiều tháng trước khi thất bại và tuẫn tiết khi mới ngoài hai mươi tuổi.

Đến cuối thế kỷ 18, trong phong trào Tây Sơn, Bùi Thị Xuân (1752-1802) trở thành một trong những nữ tướng nổi bật. Nắm quyền chỉ huy lực lượng quân sự lớn, bà đã trực tiếp tham gia nhiều trận chiến ác liệt. Tương tự bà Trưng, bà Triệu, Bùi Thị Xuân cũng được biết đến với hình ảnh vị tướng lĩnh cưỡi voi ra trận, và đã chiến đấu quật cường trên chiến trường cho đến tận những ngày cuối cùng của triều Tây Sơn.