Trong hình dung của nhiều người Việt trong nước, cộng đồng người Việt ở California (Mỹ) thường được gói gọn trong một hình ảnh duy nhất: những người tị nạn cộng sản sau năm 1975. 

Từ cách nhìn giản lược ấy cùng định kiến vốn có, không ít người đã biến từ “Cali” - tên viết tắt của tiểu bang có đông người Việt nhất ở Mỹ - thành một công cụ công kích, mỉa mai. [1][2] 

Người ta dùng từ này để quy chụp những ai có quan điểm khác biệt, nhất là những ý kiến bất đồng với chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản và nhà nước Việt Nam. Thậm chí, trong nhiều cuộc tranh luận, từ “Cali” còn bị đánh đồng với những khái niệm nặng nề như “phản động”, “chống phá”, v.v.

Cách dùng từ ấy không chỉ phản ánh vết thương chưa lành của dân tộc sau ngày tàn chinh chiến, hay một chặng đường hòa giải vẫn gập gềnh chông gai. Chưa hết, hàm ý kỳ thị trong từ “Cali” mà nhiều người sử dụng còn vô tình chối bỏ một trang lịch sử của dân tộc và hàng triệu đồng bào xa xứ. Phần lớn trong số họ là nạn nhân của thời cuộc, phải ly hương vì những nguyên do lịch sử. Chặng đường rời quê hương của họ vốn không hề bằng phẳng, với những khúc quanh sinh-tử khắc nghiệt chẳng kém chiến trường năm xưa.

Cộng đồng người Việt ở California không chỉ có những người miền Nam tị nạn sau chiến tranh mà còn có người miền Bắc sang Mỹ định cư. Họ mang theo những câu chuyện và ký ức khác nhau về Việt Nam.

Làn sóng di cư đầu tiên: đợt di tản năm 1975

Trước năm 1975, cộng đồng người Việt tại Mỹ còn rất nhỏ. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ (U.S. Census Bureau) ghi nhận chỉ có vài nghìn người Mỹ gốc Việt trong thập niên 1950. [3] Đến năm 2023, con số này đã tăng lên khoảng 2,3 triệu người. 

Sự gia tăng nhanh chóng này bắt nguồn từ bước ngoặt ngày 30/4/1975 khi chính quyền Sài Gòn sụp đổ. [4]

Thời điểm đó, Mỹ đã triển khai Chiến dịch Gió Lốc (Operation Frequent Wind) để sơ tán những người Mỹ và người Việt có nguy cơ bị đe dọa tính mạng khi cộng sản nắm quyền. [5] Phần lớn người Việt được bước chân lên những chuyến bay cuối cùng để rời khỏi Sài Gòn thất thủ đều là người có địa vị và tài lực. Họ chủ yếu là các quân nhân, trí thức có mối quan hệ mật thiết hoặc người có vị trí cao trong chính quyền Việt Nam Cộng hòa và quân đội Mỹ. 

Trong ngày 29 và 30/4/1975, có 5.595 người Việt và công dân nước thứ ba đã bay khỏi Sài Gòn bằng trực thăng. [6] Trước đó, từ tháng 3/1975 đến ngày 28/4/2975, Mỹ đã tổ chức hàng loạt cuộc sơ tán bằng máy bay, trực thăng, và tàu chiến để đưa đi hơn 50.000 người.