Những năm đầu sau 1975, lý lịch xuất thân từng là một yếu tố có thể quyết định tương lai của một con người. [1]

Thời đó, việc có thân nhân liên quan đến chính quyền Việt Nam Cộng hòa có thể trở thành dấu chấm hết cho con đường học tập và nghề nghiệp. Chính sách này dù khó chấp nhận nhưng không khó hiểu, nếu đặt trong bối cảnh khi chính quyền cộng sản vẫn còn e dè với “tàn dư” của chế độ cũ.

Hiện nay, dù phần lớn các yêu cầu xét lý lịch khắt khe trong học tập và việc làm đã được nới lỏng, chính quyền Việt Nam vẫn duy trì cơ chế xét lý lịch ba đời đối với những người muốn gia nhập các lực lượng công an, quân đội và một số ngành đặc thù thuộc khối cơ quan nhà nước.

Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, khi phần lớn thí sinh dự tuyển vào các ngành này đều sinh ra trong một Việt Nam hoàn toàn khác, sự tồn tại của việc xét lý lịch đặt ra một câu hỏi lớn hơn.

Nhà nước Việt Nam đã có hơn 50 năm để giáo dục, quản lý và định hình nhiều thế hệ công dân mới. Vậy vì sao khi chọn người cho nhiệm vụ bảo vệ chế độ, chính quyền vẫn chưa hoàn toàn đặt niềm tin vào các thế hệ mà chính mình đã giáo dục hơn nửa thế kỷ qua?

Sau 1975, cơ chế xét lý lịch ra đời vì nhà nước chưa biết ai trung thành với mình

Để hiểu sự tồn tại của cơ chế xét lý lịch, trước hết cần hiểu nguồn gốc của nó.

Sau năm 1975, chính quyền Việt Nam đối mặt với một nhiệm vụ mà nhiều nhà nước cộng sản hầu như đều gặp phải: tạo ra một xã hội thuộc về mình.