Cuốn sách “The New Way: Protestantism and the Hmong in Vietnam” (tạm dịch: Con đường mới: Đạo Tin Lành và người H’Mông ở Việt Nam) của tác giả Ngô Thị Thanh Tâm phát hành năm 2016 kể về hành trình tìm đến, tiếp nhận, và phát triển đạo Tin Lành của một bộ phận người H’Mông ở Việt Nam, qua đó thấy được bức tranh sống động của phong trào Tin Lành liên quốc gia, mối quan hệ giữa nhóm đa số và thiểu số, cùng những nét ít biết về đời sống văn hóa của người H’Mông tại Việt Nam.
Cuốn sách khoa học súc tích và hấp dẫn này cũng nêu bật sự đấu tranh giữa cái mới và cái cũ trong mỗi cá nhân, trong từng gia đình, và cả cộng đồng dân tộc thiểu số khi tìm đến tâm linh như một lối thoát vốn đã và đang gặp vô vàn trắc trở. Con đường mới hay tân đạo cũng là cách người H’Mông gọi đạo Tin Lành.
Lịch sử đầy sóng gió của cộng đồng người H’Mông
Từ khoảng bốn thế kỷ trước, người H’Mông đến vùng lãnh thổ mà ngày nay là Việt Nam từ những miền sơn cước Tây Nam của Trung Quốc. Những người này thuộc nhóm người Mèo. Người H’Mông ở Việt Nam không đơn nhất mà là tập hợp của nhiều nhóm đa dạng.
Nói đến dân tộc H’Mông cũng không thể không nhắc tới lịch sử di cư xuyên quốc gia và xuyên lục địa của họ từ những biến cố lịch sử: Cuộc nổi dậy của người Mèo và Thái Bình Thiên Quốc vào từ giữa cho đến cuối thế kỷ 19 khiến người H’Mông phải bỏ trốn sang phía Bắc Việt Nam, Lào, và Thái Lan; người H’Mông ồ ạt rời khỏi Lào để tị nạn đến các nước phương Tây sau năm 1975; người H’Mông ở Campuchia chạy khỏi chế độ diệt chủng của Pol Pot vào thập niên 1980.
Tuy vậy, sự kiên cường và đoàn kết của những người H’Mông bất chấp rào cản địa lý giúp ngôn ngữ của họ vẫn luôn được bảo tồn. Chẳng hạn, những người H’Mông ở Việt Nam hoàn toàn có thể trao đổi, hiểu lẫn nhau, tìm sự trợ giúp của người H’Mông tại Lào. Chính sự gắn kết này là một phần để tác giả lý giải tác động to lớn của cộng đồng người H’Mông ở Mỹ tới những người cùng sắc tộc với họ ở Việt Nam kể từ những thập niên 1980.