Như đã phân tích ở các kỳ trước, tự do ngôn luận vốn được ghi nhận là một quyền con người cơ bản. Để hiện thực hóa điều này, các quốc gia đều ghi nhận tự do ngôn luận trong bản “khế ước xã hội” của mình.

Câu chuyện về công cuộc lập pháp, đưa quyền tự do ngôn luận trở thành quyền hiến định trong hiến pháp của Việt Nam cũng không nằm ngoài phạm vi ấy. Kỳ này sẽ xem xét các diễn ngôn về kiến tạo pháp lý (sự hiến định hóa) tự do ngôn luận trong các bản hiến pháp.

Ngược dòng lịch sử, qua bảy bản hiến pháp đã lần lượt công nhận, ghi nhận quyền này. Tuy nhiên, cách hiểu và cách thực hành tự do ngôn luận đã thay đổi theo từng giai đoạn chính trị - lịch sử. 

Trước tiên, chúng ta xem xét sự phát triển của quyền tự do ngôn luận trong Hiến pháp của Việt Nam Cộng hòa:

Phóng viên Luật Khoa tạp chí lập bảng nội dung quyền tự do ngôn luận qua các bản hiến pháp, như sau:

Văn bản

Nội dung điều khoản

Diễn giải

Hiến pháp 1956 

Điều 16:

“Mọi người dân có quyền tự do ngôn luận. Quyền này không được dùng để vu cáo, phỉ báng, xâm phạm đến nền đạo lý công cộng, hô hào nổi loạn, hoặc lật đổ chính thể Cộng hòa.

Mọi người dân đều được hưởng quyền tự do báo chí để tạo thành một dư luận xác thực và xây dựng mà Quốc gia có nhiệm vụ bảo vệ chống lại mọi hành vi xuyên tạc sự thực”.

Theo đó, mọi người dân đều có quyền phát biểu ý kiến, bày tỏ quan điểm cá nhân mà không bị ngăn cấm. Bản Hiến pháp cũng đặt ra những giới hạn rõ ràng: người dân không được lợi dụng quyền này để vu cáo, phỉ báng người khác, xâm phạm thuần phong mỹ tục, hay kích động nổi loạn và phá hoại chính thể cộng hòa. Qua đó, quy định rõ về ranh giới giữa quyền biểu đạt cá nhân và nghĩa vụ gìn giữ trật tự xã hội.

Khác với quan niệm coi báo chí là công cụ tuyên truyền một chiều, bản hiến pháp này khẳng định báo chí phải phản ánh sự thật. Đặc biệt, Nhà nước phải có trách nhiệm bảo vệ dư luận chân thực ấy trước mọi hành vi xuyên tạc.

Hiến pháp 1967 

Điều 12.

“1. Quốc gia tôn trọng quyền tự do tư tưởng, tự do ngôn luận, báo chí và xuất bản, miễn là sự hành xử các quyền nầy không phương hại đến danh dự cá nhân, an ninh quốc phòng hay thuần phong mỹ tục.

2. Chế độ kiểm duyệt không được chấp nhận, ngoại trừ các bộ môn điện ảnh và kịch trường.3. Một đạo luật sẽ ấn định qui chế báo chí”.