Dịp tưởng niệm ngày ra đi của cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng cho tôi được những suy tư này.

Khi một vị nguyên thủ quốc gia nào đó qua đời, người ta thường dùng câu nói “nghĩa tử là nghĩa tận” như một thứ “kim bài miễn tử” cho tất cả những điều người ấy đã làm ở trần gian - dù là tốt hay xấu - trong khi tác động của những hành vi đó có thể ở quy mô toàn xã hội. Câu “nghĩa tử là nghĩa tận” nhắc nhớ rằng: Khi một người qua đời, mọi ân oán, lỗi lầm đều nên khép lại; điều quan trọng là làm tròn đạo nghĩa cuối cùng với người đã khuất, dù khi còn sống họ thế nào. 

Và có lẽ, chính cái câu nói đó thành một thứ vũ khí mà người ta dùng để chống lại cả những ai dám đưa sự thật về một con người ra ánh sáng kể cả khi họ đã nhắm mắt xuôi tay, nhân danh một thứ đạo đức cao cả “nghĩa tử là nghĩa tận”. 

Nhưng thực chất, muốn người khác có “nghĩa” với mình lúc ra đi thì mình phải tận tình với người ta lúc còn sống. Không thể có tội lỗi nào có thể “tận” nếu dư âm của nó vẫn còn vang vọng trên chính cuộc đời của những người đang phải sống với những chấn thương xã hội dai dẳng. 

Tôi nhớ năm ngoái, lúc có thông báo tổng bí thư ra đi, dường như có tồn tại hẳn cả một sân khấu cho những người nhân danh quốc tang để đấu tố bất cứ ai không có cảm xúc buồn thương - một sự áp đặt đầy khiên cưỡng nhân danh “ơn nghĩa” với lãnh đạo.