Nhà thiết kế tài năng của Việt Nam, Nguyễn Công Trí, vừa bị bắt vì liên quan ma túy. 

Và cũng theo đó, tại phiên họp Chính phủ chuyên đề về xây dựng pháp luật vào ngày 23/7/2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính nêu quan điểm, rằng cần phải coi người nghiện ma túy là tội phạm. Ngoài ra, dự thảo luật sửa đổi sẽ chuyển hướng tiếp cận, coi hành vi sử dụng trái phép chất ma túy là hành vi phạm tội.

Cách tiếp cận này có nhiều điều đáng bàn.

Phải chăng hễ cứ ma túy, thì là tội ác?

Một khi đã hình sự hóa hành vi sử dụng ma tuý, coi đó là một dạng “tội phạm” thì vô hình trung, pháp luật đã gán việc sử dụng ma tuý của bất cứ cá nhân nào, vì bất cứ mục đích gì với một cụm từ nặng nề, là “tội ác” (crime). Điều đáng nói là, cách ma túy đến với người ta thì vô vàn trường hợp, vô vàn cảnh ngộ. 

Ngày nay, có lẽ chúng ta chẳng còn xa lạ gì nếu bỗng dưng báo đài đưa tin một vị nghệ sĩ lừng danh nào đó qua đời do sốc thuốc - khép lại một đời hào quang; một chính trị gia giải tỏa những nặng gánh giang sơn bằng cơn phê... Dần dần, ma túy chực chờ con người ta vào những phút yếu lòng dưới nhiều phiên bản lâm li khác nhau trong cuộc sống vốn đầy rẫy biến cố. Nó có thể lặng lẽ ôm lấy bờ vai của người đàn ông đang nặng đi vì chí tang bồng, hay một cô gái sau cơn điên tình; nó cũng có thể men theo bước chân non nớt của đứa trẻ vị thành niên, hay thay thế cả sự vắng bóng tổ ấm mà trong cơn phê pha ta gọi đó là nhà... Nói chung, sự hiện hữu của các chất gây nghiện trong dòng chảy cuộc sống biến thiên phức tạp của xã hội ngày nay là muôn màu muôn vẻ, có cả sự đáng lên án lẫn sự bi đát!

Sự cô đọng đến mức lạnh lùng của pháp luật có thể tạo nên một lớp phủ mang tên “tội phạm” đầy tiện lợi, để khái quát hóa tất cả mọi trường hợp mà người ta không thừa nhận và muốn lên án. Và từ đó, luật pháp có thể trông như một con dao cắt đôi xã hội thành những khoảng rạch ròi giữa chánh - tà, thiện - ác, trắng - đen, tội phạm - người thường. Nhìn chung, đó là một cách tiếp cận quá nặng tính nhị nguyên. Cách nhìn này có thể thỏa mãn nhu cầu trật tự xã hội bề mặt, nhưng lại bỏ qua bản chất phức tạp, giao thoa giữa yếu tố cá nhân, xã hội, sinh học và tâm lý trong hành vi sử dụng ma túy. Đặc biệt trong bối cảnh xã hội hiện đại, nơi mà nghiện - trở thành một căn bệnh phái sinh từ sự xô bồ đặc trưng của thời cuộc. 

Trước đây khá lâu, có một lần tôi chứng kiến thằng bạn mình bỗng rút thuốc phiện (chưa đến mức ma túy) ra hút trước mặt một đứa con gái một cách bình thản. Sau 10 giây ngơ ngác, tôi thốt lên: “Sao mà ra cái nông nỗi ấy?” Tuy nhiên, trừ những giây phút đó ra, ngoài đời nó vẫn là đứa sống tình nghĩa, tốt bụng và học rất giỏi. Trải nghiệm cuộc sống nhiều hơn, tôi chợt biết ma túy là thứ xung quanh mình chứ không thuần túy chỉ ở trên báo đài.