Nét nổi bật trong bản hiến pháp Trung Hoa Dân Quốc 1947 nằm ở phần thiết chế với sự kế thừa tư tưởng ngũ quyền phân lập của Tôn Trung Sơn, và dựa trên giả định về một nước Trung Hoa thống nhất. Đây là bản hiến pháp đã đặt nền tảng cho nền dân chủ Đài Loan. 

Nhưng như đã trình bày ở phần dẫn nhập trong kỳ trước, Đài Loan đã trải qua bảy lần tu chánh hiến pháp nhằm hoàn thiện và cải tiến mô hình dân chủ theo hướng “Đài Loan hóa” (Taiwanization). Do đó để hiểu rõ đặc điểm năng động và tinh thần cầu thị của nền dân chủ này, ta không chỉ cần bối cảnh lịch sử mà còn cần những hiểu biết nền tảng về mô hình ban đầu. Kỳ này sẽ làm công việc đó với mong muốn không những giới thiệu mà còn gợi mở về tư duy lập hiến cho những ai có quan tâm về mô hình thiết chế chính trị.

Hơn nữa, ta đều biết hầu hết các bản hiến pháp trên thế giới đều thừa nhận những quyền căn bản của con người như quyền được sống, quyền không bị tra tấn hay đối xử vô nhân đạo, quyền tự do về tư tưởng, lương tâm và tôn giáo; cùng các quyền tự do dân sự và chính trị như tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do lập hội, tự do bầu cử và ứng cử. Điểm khác biệt giữa các bản hiến pháp này nằm ở việc người ta lựa chọn mô hình thể chế chính trị nào để bảo vệ các quyền này một cách có hiệu quả, cũng như đáp ứng các nghĩa vụ quốc tế.

Bài viết này sẽ giới thiệu mô hình thiết chế chính trị được xác định trong bản hiến pháp gốc của Trung Hoa Dân Quốc năm 1947, điểm qua cơ cấu của năm nhánh quyền lực trung ương là lập pháp, hành pháp, tư pháp, giám sát, khảo thí và mô hình tự trị của các chính quyền địa phương. 

Dân chủ hóa tại Đài Loan - Kỳ 1: Học thuyết Tôn Trung Sơn và nền tảng tư tưởng lập hiến

Đài Loan đã trở thành một trong những nền dân chủ ổn định bậc nhất châu Á. Đó là kết quả của quá trình cải cách thể chế kéo dài nhiều thập niên.

Dân chủ hóa tại Đài Loan - Kỳ 2: Thiết chế nhà nước trong Hiến pháp 1947

Nét nổi bật trong bản hiến pháp Trung Hoa Dân Quốc 1947 nằm ở phần thiết chế với sự kế thừa tư tưởng ngũ quyền phân lập của Tôn Trung Sơn, và dựa trên giả định về một nước Trung Hoa thống nhất.

Dân chủ hóa tại Đài Loan - Kỳ 3: Sự kiện 2-28 – ký ức đau thương và hạt mầm dân chủ

Sự kiện 2-28 được xem là nỗ lực đấu tranh dân chủ tiên phong trong lịch sử Đài Loan. Dù bị đàn áp thảm khốc, phong trào đã gieo xuống hạt mầm cho tiến trình vận động dân chủ hóa trên đảo quốc này.

Dân chủ hóa tại Đài Loan - Kỳ 4: Những nguồn lực cho sự hồi sinh của phong trào dân chủ

Những biến cố quốc tế bất ngờ và sự hình thành một thế hệ trẻ trung lưu có học vấn cấp tiến, cuộc vận động dân chủ hóa đã hồi sinh tại Đài Loan từ thập niên 1970-1980.

Dân chủ hóa tại Đài Loan - Kỳ 5: Tưởng Kinh Quốc và những quyết định bước ngoặt

Lịch sử nhìn chung đánh giá Tưởng Kinh Quốc cao hơn cha ông. Dù vẫn hứng chịu không ít chỉ trích, các cuộc khảo sát cho thấy ông vẫn là vị tổng thống được nhớ đến nhiều nhất của Đài Loan.

Dân chủ hóa tại Đài Loan - Kỳ 6: Tưởng Kinh Quốc và những quyết định bước ngoặt (tiếp theo)

Những diễn biến chính trị trong nước và quốc tế đã khiến vị tổng thống thứ hai của nhà họ Tưởng cho rằng: dân chủ hóa là con đường tất yếu mà Đài Loan phải hướng theo.

Sơ lược về bối cảnh lịch sử

Sau khi Nhật Bản thất trận năm 1945, Trung Hoa Dân Quốc (ROC) được xem là chính quyền hợp pháp trên toàn Trung Quốc. Tháng 1/1946, Hội nghị Hiệp thương chính trị (Political Consultative Conference - PCC) được tổ chức tại Nam Kinh và đạt được đồng thuận về việc soạn thảo hiến pháp dựa trên học thuyết Tam Dân của Tôn Trung Sơn. 

Ngày 1/5/1946, Quốc dân Đảng trình dự thảo hiến pháp, Đảng Cộng sản Trung Quốc phản đối và rút khỏi PCC. Tháng 11/1946, Quốc dân Đại hội tổ chức tại Nam Kinh do Quốc dân Đảng chủ trì, Đảng Cộng sản tẩy chay và coi đại hội này là bất hợp pháp.