Hơn nửa thế kỷ trước, khi bàn về vai trò của chính đảng trong thể chế dân chủ, một chính trị gia người Việt đã nhận định như sau: [1]

Các quốc gia hiện đại là những xã hội đông đảo, cho nên chánh quyền và nhân dân cách biệt. Người dân không thể trực tiếp tiếp xúc được với chánh quyền để bày tỏ nguyện vọng, ý kiến về công việc chung. Chánh quyền không thể trực tiếp liên lạc với từng người dân để hỏi ý kiến nguyện vọng. Do đó phải có những tổ chức nhân dân làm trung gian giữa chánh quyền và nhân dân. Các đoàn thể đó là chánh đảng, nghiệp đoàn, các hội đoàn. […]

Đời sống chính trị ngày càng phức tạp. Số người cầm quyền, số chức vị, số ngân khoản chi tiêu do quốc gia mỗi ngày một lớn thêm. Công việc của chánh quyền mỗi ngày một rắc rối. Nhân dân không thể hiểu được công việc nước, không rõ những biến chuyển quốc tế, những hành động của chánh quyền… Phải có những tổ chức nhân dân để giải thích, dìu dắt nhân dân, để họ theo dõi, kiểm soát công việc của chánh quyền, bảo vệ quyền lợi của họ và góp ý kiến vào xây dựng, bảo vệ đất nước. […]

Trong các tổ chức đó, thì các chánh đảng là thành phần cần thiết cho việc xây dựng và phát triển dân chủ.

Người đưa ra nhận định trên là Trần Văn Tuyên, một trong những lãnh tụ của Việt Nam Quốc Dân Đảng và là dân biểu Hạ viện thời Đệ nhị Cộng hòa.

Quan điểm của ông phản ánh kỳ vọng về một nền dân chủ có tổ chức và minh bạch, nơi quyền lực chính trị thực sự thuộc về nhân dân thông qua các tổ chức đại diện như chính đảng. 

Thế nhưng, những tia hy vọng về dân chủ từng nhen nhóm dưới thời Việt Nam Cộng hòa khi xưa giờ đây đã tắt ngấm dưới sự độc quyền của Đảng Cộng sản.

Trong các nền dân chủ, chính đảng đóng vai trò cầu nối giữa chính quyền và người dân. Mỗi chính đảng phải chủ động thể hiện ưu điểm của mình nhằm có được chiến thắng trong các kỳ bầu cử, giành lấy quyền lực và quyền đại diện cho ý chí nguyện vọng của nhân dân. 

Trong khi đó, ở các quốc gia độc đảng như Việt Nam và Trung Quốc, quyền lực bị tha hóa do thiếu cạnh tranh chính trị. Đảng Cộng sản, chính đảng cầm quyền tại các quốc gia này, trở thành công cụ thống trị và bị thao túng bởi các nhóm lợi ích.

Loạt bài này sẽ đi sâu phân tích sự khác biệt về vai trò và ý nghĩa của chính đảng trong các thể chế dân chủ và độc tài. Trong đó, kỳ 1 sẽ giới thiệu và điểm qua các đặc điểm về chức năng, nhiệm vụ và giá trị định hướng của các chính đảng trong các nền dân chủ.

Chức năng và nhiệm vụ của chính đảng

Trong mô hình nhà nước hiện đại, các đảng chính trị ra đời nhằm đại diện cho lợi ích của các nhóm xã hội khác nhau. Vì lẽ đó, giới xã hội học quan niệm rằng hệ thống chính đảng là tấm gương phản ánh cấu trúc xã hội nơi nó hình thành. [2] Điều này có nghĩa, khi xã hội càng đa dạng và càng công nhận tính đa dạng, hệ thống chính đảng sẽ càng phức tạp để đại diện đầy đủ cho các thành phần xã hội.

Lấy ví dụ, châu Âu vào thế kỷ 19 nổi lên hai loại mâu thuẫn chính: (1) mâu thuẫn kinh tế giữa tư bản và lao động, và (2) mâu thuẫn tôn giáo giữa những tín đồ Tin lành (Protestants) và Công giáo (Catholics), hoặc giữa những người ủng hộ sự kết hợp giữa nhà nước và nhà thờ đối lập với những người theo chủ nghĩa thế tục (secularism).

Khi các mâu thuẫn và xung đột kinh tế nảy sinh do hệ quả của cuộc Cách mạng công nghiệp, nhiều quốc gia tại châu lục này chứng kiến sự hình thành các đảng Tự do bảo vệ giới kinh doanh và các đảng Xã hội hoặc Dân chủ Xã hội đấu tranh cho quyền lợi của giai cấp công nhân.