Ngày 2/9/1945, tại quảng trường Ba Đình, Hồ Chí Minh đã long trọng đọc bản Tuyên ngôn độc lập, tuyên bố về sự ra đời và sứ mệnh của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngay ở phần mở đầu, ông trích dẫn câu bất hủ trong Tuyên ngôn độc lập của Hoa Kỳ (1776):

“Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc.”

Có thể thấy, “quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” là những quyền cơ bản của nhân dân Việt Nam được tuyên xưng trong bản tuyên ngôn này. Lẽ hiển nhiên, nhà nước là bên cam kết đảm bảo thực thi những quyền trên, như một sứ mệnh xuyên suốt.

80 năm đã trôi qua. Nếu muốn biết những quyền cơ bản ấy của người Việt Nam được đảm bảo đến đâu so với thế giới nói chung và các quốc gia châu Á nói riêng, ta có thể nhìn vào Chỉ số quyền con người (Human Rights Index) do Viện nghiên cứu dân chủ V-Dem, Thụy Điển, tính toán và công bố.

Chỉ số này không chỉ phản ánh mức độ một nhà nước tôn trọng các quyền tự do dân sự của công dân, gồm quyền sở hữu tài sản, tự do di chuyển, tự do tôn giáo, tự do ngôn luận và hội họp; mà còn phản ánh mức độ mỗi cá nhân được bảo vệ trước các vi phạm nhân quyền từ phía chính quyền, bao gồm tra tấn, ám sát, hay lao động cưỡng bức. 

Giá trị của chỉ số dao động từ 0 đến 1, trong đó 1 biểu thị mức bảo vệ nhân quyền tối đa.

Thực tế, từ thập niên 1990, Việt Nam đã có những cải thiện về vấn đề quyền con người. Tuy nhiên, với điểm số năm 2024 là 0,41, nước ta vẫn kém xa các nền dân chủ hàng đầu khu vực như Nhật Bản và Đài Loan (cùng đạt 0,93) hay Hàn Quốc (0,84), thậm chí thấp hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu là 0,66.

Trong bảng xếp hạng Chỉ số Tự do báo chí thế giới năm 2025, Việt Nam đứng ở vị trí 173/180 quốc gia và vùng lãnh thổ, thuộc nhóm các quốc gia có mức độ kiểm duyệt báo chí hà khắc và nguy hiểm cho nhà báo, tương tự như Triều Tiên, Trung Quốc, Nga, Syria, Iran, và Afghanistan. [1] 

Điều gì đã khiến những lời tuyên bố hùng hồn trong bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1945 vẫn chưa thành hiện thực trong đời sống người dân? Câu trả lời có lẽ đến từ bản chất của hệ thống chính trị độc đảng, khép kín, và thiếu dân chủ.

Song trùng quyền lực: Bộ máy Đảng - Nhà nước trong các chế độ cộng sản

Tại các quốc gia dân chủ, chính đảng phải giành chiến thắng trong bầu cử để tham gia cầm quyền. Ngược lại, tại các quốc gia độc đảng như Việt Nam, Trung Quốc và Triều Tiên, đảng cộng sản không có đối thủ cạnh tranh, họ mặc định nắm trọn quyền lực chính trị và kiểm soát toàn diện bộ máy nhà nước. 

Hệ thống chính trị tại các nước độc đảng vận hành qua hai nhánh song song: một bên là tổ chức đảng (Bộ Chính trị, Ban Bí thư, các ban đảng), bên kia là khối cơ quan nhà nước (Chính phủ, Quốc hội, tòa án). Trên thực tế, tổ chức đảng luôn giữ vai trò quyết định và chỉ đạo, còn bộ máy nhà nước là công cụ thực thi các quyết sách của đảng. 

Các lãnh đạo nhà nước đồng thời là đảng viên, thường đảm nhận vị trí then chốt trong đảng, tạo nên mô hình “song trùng” hay “Đảng - Nhà nước” (party-state), nơi ranh giới giữa hai hệ thống này mờ nhạt, khác biệt hoàn toàn so với các quốc gia dân chủ.