Diễn biến nghị trường và các hoạt động lập pháp cả năm qua đã cho thấy hiện tượng chính quyền dần hình thành thói quen ra luật chớp nhoáng. [1] Câu hỏi khiến người ta băn khoăn là: Quốc hội có thực là đã phải rơi vào thế bị động như lời Chủ tịch Mẫn, hay có nguyên nhân nào khác trong chuyện này? Liệu có phải đây là một quy trình làm luật có chủ đích, có liên quan đến lợi ích nhóm?

Có hay không lợi ích nhóm?

Pháp luật được ban hành là để đi vào đời sống, góp phần định hình đời sống xã hội. Do đó, việc luật pháp phải thay đổi, tiếp biến, thích nghi, để quy định cũ nhường chỗ cho quy định mới theo bước đi của thời cuộc cũng là điều hiển nhiên. Tuy nhiên, khi những quy trình làm luật ngày càng thần tốc, đến độ gần như người ta không còn được thấy tốc độ làm luật thông thường, thì những nghi ngờ về việc giới làm luật có dụng ý, mưu đồ riêng, không thể không được đặt ra. 

 “Lợi ích nhóm” trong xây dựng pháp luật là khi bàn tay vô hình một nhóm cá nhân, tổ chức hoặc doanh nghiệp đã uốn nắn quá trình xây dựng chính sách, pháp luật nhằm tạo ra các quy định có lợi cho họ, thay vì chỉ hướng đến lợi ích chung của xã hội. Hiện tượng này phát sinh theo sự bành trướng của hành vi lạm dụng quyền lực, vận động hành lang, hoặc tham nhũng chính sách. 

Nói một cách công bằng, thì vấn đề cài cắm lợi ích nhóm để luật vận hành theo hướng có lợi cho mình là vấn đề cũng có xảy ra ở cả những nền dân chủ, cả những quốc gia có một cơ chế pháp luật tiến bộ, văn minh. [2] Nhưng chưa bàn đến chuyện nhà người khác, chỉ cần thấy rõ, ở đâu có sai, ở đó cần sửa. Tại Việt Nam, hiện tượng này đã tồn tại như một dạng tệ nạn, gây bức xúc xã hội từ lâu.

Lý do nào khiến những mưu toan lợi ích nhóm dễ dàng được cài cắm vào quy trình làm luật tại Việt Nam ?

Câu trả lời nằm ở quy trình lập pháp: bàn tay độc quyền của cơ quan hành pháp trong toàn bộ cơ chế xây dựng luật và nội dung luật. Thứ trật tự đang vận hành ở Việt Nam chính là việc làm luật nằm gọn trong tay cơ quan hành pháp: họ trực tiếp soạn luật và đợi Quốc hội gật đầu thông qua, và sau đó cũng chính cơ quan hành pháp sử dụng quyền lập quy để hướng dẫn thi hành luật. Việc nắm trọn sự độc quyền cả về quyền lập quy và hướng dẫn thi hành luật trong tay khiến cơ quan hành pháp có đầy đủ điều kiện để theo đuổi thứ lợi ích mình đang truy cầu.

Nếu có lợi ích nhóm, lợi ích sẽ được lồng ghép ra sao?

Đương nhiên, trí tuệ của nhà làm luật đủ sức để không làm lộ ý đồ ưu ái lợi ích nào đó trong văn bản một cách thật minh thị, bởi dù sao, mọi dự án luật theo quy trình đều phải được đưa ra mổ xẻ, xem xét công khai trước Quốc hội. Nhưng, người ta vẫn luôn có thể núp bóng bằng cách xây dựng luật khung với điều khoản “liên thông”, và mệnh lệnh quen thuộc “Chính phủ quy định chi tiết thi hành luật này” tựa như một cánh tay nối dài của cơ quan hành pháp để mở cánh cửa luật hoá việc bảo vệ lợi ích họ nhắm đến. Và rồi sau cùng, nhìn cho kỹ một chút, sẽ hiểu đạo luật chung được Quốc hội thông qua không thực sự ảnh hưởng hành vi pháp lý của các chủ thể trong đời sống xã hội.