Những người phản đối dân chủ đa nguyên thường lặp đi lặp lại lập luận quen thuộc là “đa đảng dễ dẫn đến hỗn loạn” để rồi khẳng định vị thế lãnh đạo của Đảng Cộng sản trong nền chính trị nhất nguyên ở Việt Nam là “sự lựa chọn của lịch sử”. [1]

Nhưng, nếu sự lựa chọn của lịch sử không còn là sự lựa chọn của người dân thì sao? 

Chỉ có lá phiếu tự do của người dân trong môi trường chính trị có cạnh tranh mới có thể trả lời được câu hỏi đó.

Đa đảng không tự nó dẫn đến hỗn loạn. Cũng như trong mọi cuộc chơi cạnh tranh, hỗn loạn thường chỉ xảy ra khi luật chơi không rõ ràng. Do đó, cần có luật chơi chính trị giúp điều tiết sự hình thành và vận hành của các đảng chính trị. 

Việt Nam đã từng thảo luận về nhu cầu cần có luật về đảng. [2] Luật về đảng là cần thiết. Nhưng một bộ luật, đạo luật thông thường là không đủ. 

Các đảng chính trị có vị thế đặc biệt. Chúng không chỉ là các hội đoàn độc lập, mà là các cơ quan chính trị với trách nhiệm pháp lý, với cả các quyền và hạn chế.

Do đó, các chuyên gia thiết kế hiến pháp thường khuyến nghị rằng, bên cạnh các đạo luật thông thường, các quy định về các đảng chính trị nên có một vị trí trong hiến pháp. [3]

Cần có quy định chung về đảng chính trị trong hiến pháp

Hiến pháp khó thay đổi hơn luật thông thường. Do đó một đảng cầm quyền sẽ khó thao túng các quy định trong hiến pháp.

Vị thế tối thượng của hiến pháp là nhằm khẳng định và trình bày những điều được cho là quan trọng. Nâng các nguyên tắc và tiêu chuẩn về đảng chính trị lên tầm hiến pháp khiến chúng được quan tâm đặc biệt hơn, từ đó định hướng các thảo luận trong công chúng và thậm chí cả các án lệ về vấn đề này.

Tuy vậy, các quy định hiến pháp cũng không thể và không nên quá chi tiết. Cơ quan lập pháp, tòa án, và các cơ quan như hội đồng bầu cử cũng cần có thẩm quyền quyết định riêng để đáp ứng những thay đổi cần thiết.

Do đó, giải pháp là hiến pháp sẽ quy định các tiêu chuẩn và nguyên tắc hành động cơ bản, ví dụ như tính công bằng hoặc đối xử bình đẳng giữa các cá nhân, và để các đạo luật thông thường bổ sung các quy định chi tiết phù hợp với các tiêu chuẩn và nguyên tắc hiến định đó. 

Ví dụ, Hiến pháp Ghana đưa ra các quy định chung chung về tổ chức, hoạt động và đăng ký các đảng chính trị tại Điều 55, nhưng rồi nêu rõ rằng, với sự tuân thủ các quy định này, “Quốc hội cần điều chỉnh sự hình thành và hoạt động của các đảng chính trị bằng luật.”