Năm 2020, các TikToker kháo nhau cùng hưởng ứng trào lưu đăng hình khi bị bắt (mug shot), tức những tấm ảnh theo phong cách mà cảnh sát chụp bị can sau khi bắt giữ. [1] Những bức hình với phông nền kẻ ngang thường thấy được lan truyền chóng mặt, nóng đến độ ứng dụng Capcut ra luôn hẳn một công cụ AI tạo hình tự động. 

Mấy năm qua ở Việt Nam, có không ít người nổi tiếng, doanh nhân, hoa hậu bị bắt. Những bức ảnh cảnh sát chụp họ không chỉ bị đăng trên báo, mà còn được truyền tay nhau trên các trang thông tin điện tử, các kênh mạng xã hội. Dân mạng bấy giờ có cơ hội chiêm ngưỡng nhan sắc “không che” phờ phạc, hốc hác, nhìn rất… tội phạm của những “gương mặt thân quen”. Dưới bình luận, mọi người hả hê khi cuối cùng gương mặt thật của “tội ác” đã bị phơi bày. Thậm chí, không ít bình luận được hưởng ứng nồng nhiệt còn đùa rằng tay nghề chụp ảnh của mấy chú công an đúng là “kính chiếu yêu”. [2]

Nếu bạn xem việc này là ngẫu nhiên hay tay nghề yếu thì không đâu, nó có nguyên nhân cả. Mời bạn cùng khám phá các khía cạnh về hình khi bị bắt qua hai phần của bài viết. Trong hai phần này, người viết mời bạn đọc cùng nhìn hình khi bị bắt thông qua hai lăng kính: 

Bài đầu tiên sẽ giới thiệu về một lịch sử có phần đen tối của hình khi bị bắt và nhìn thể loại ảnh chụp này qua góc nhìn về quyền của người bị bắt. Bài thứ hai chuyển hướng một chút sang góc nhìn xã hội, thử xem xem liệu rằng những bức ảnh chụp người bị bắt này có thể có những chức năng nào khác ngoài tác dụng giúp nhận diện tội phạm hay không. 

Hình khi bị bắt ra đời như thế nào?

Những bức ảnh cảnh sát đầu tiên mà người ta có thể tìm thấy được chụp vào năm 1843 ở Brussels (Bỉ) không lâu sau ngày máy ảnh ra đời. Thể thức chụp ảnh tội phạm này nhanh chóng được cảnh sát Anh học hỏi, áp dụng, thậm chí họ còn mạnh tay thuê các thợ ảnh chuyên nghiệp đến hỗ trợ. 

Ban đầu, hình khi bị bắt chỉ được sử dụng như một công cụ giúp các cảnh sát quen mặt với tội phạm. [3] Nhưng không lâu sau đó, các nhà tù bắt đầu chụp ảnh có hệ thống tất cả các tù nhân để bổ sung vào hồ sơ lưu trữ nhằm tránh việc mạo danh.