Xuất bản năm 2016, cuốn sách Ngẫu hứng - Tự truyện Nhạc sĩ Trần Tiến là tập hợp 27 bài văn xuôi về chuyện đời và chuyện nghề của tác giả. Cuốn sách viết được viết dưới hình thức đối thoại với nhà văn Nguyễn Quang Lập, người đề nghị nhạc sĩ viết sách, theo lối nói tâm tình “Anh Tiến kể chuyện Lập nghe”. Cuốn hồi ký rất ngẫu hứng này nói về nhiều nỗi đau của dân tộc và thân phận người nghệ sĩ chân chính trong xã hội Việt Nam hiện đại. 

Thời thế, lý lịch

Toàn bộ cuốn sách là những lời chia sẻ bỗ bã và cũng phần nào chua chát của người nhạc sĩ gốc Hà Nội cả đời “chẳng làm album chẳng in nhạc mà vẫn nổi tiếng”. Âm nhạc của nhạc sĩ Trần Tiến chủ yếu được truyền miệng và không có bản nhạc vì được sáng tác ngẫu hứng. Theo tâm sự của ông, các ca khúc do ông sáng tác trở nên nổi tiếng vì những người bạn nghệ sĩ phát hiện ra. Nhạc của Trần Tiến chủ yếu về những thân phận bị lề hóa hay nhóm thiểu số trong xã hội: những người “chị tôi" không lấy chồng, chú bé bán vé số trong “Mặt trời bé con", những cô gái bị ép tảo hôn trong “Lá diêu bông”, anh thương binh trong “chuyện tình thảo nguyên", v.v. 

Nhạc sĩ sinh năm 1947 cũng tự thú nhận bản thân là một người nghệ sĩ có lý lịch tồi, bị gán mác là gia đình gốc “tư sản”. Bởi thế mà người chị bị điều đi dạy học ở rất xa, người anh không được phong tặng danh hiệu xứng đáng. Những hệ lụy kéo dài, ngay cả khi có nhà làm bằng chính sức lao động của gia đình, họ cũng phải chịu áp lực “từ trên” để “hiến” nhà cho cách mạng. 

Không sống được bằng âm nhạc và sự cô đơn của người làm nghề

Ông đã không ít lần tâm sự trong cuốn sách rằng ông không thể nuôi sống bản thân bằng chính thứ âm nhạc làm nên tên tuổi của mình. Ông tự nhận mình “đã vạ vật đủ nghề lăng nhăng để khỏi đói, rồi may mắn, anh được làm nhạc sĩ". Xuyên suốt tác phẩm, ông không giấu giếm sự cô đơn của bản thân, đối ngược với những sứ mệnh mua vui cho thiên hạ. Ông viết: “Văn nghệ tưởng lấp đi cô đơn của nghệ sĩ. Không, chỉ là một cách trốn, như ngày bé ta hay tìm một chỗ không ai thấy í".