Trước thềm Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, giới doanh nghiệp và nông hộ Việt Nam đã có phen khốn đốn tưởng chừng “mất Tết” vì một văn bản quy phạm pháp luật được ban hành theo kiểu “đánh úp”. [1]

Văn bản đó chính là Nghị định số 46/2026 “quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm”. [2]

Nghị định 46/2026 vốn có mục đích làm rõ một văn bản pháp luật khác, thế nhưng chính bản thân nó lại thiếu rõ ràng. Kết quả là chỉ trong 10 ngày từ khi văn bản này có hiệu lực, nó đã phải bị tạm ngưng áp dụng vào ngày 4/2, sau những ngày khiến chuỗi cung ứng hàng hóa của Việt Nam bị ứ đọng, đứt gãy. [3][4] Ngắn ngủi là thế, Nghị định 46 vẫn đủ thời gian để làm biết bao thương nhân điêu đứng, người dân bức xúc, chuyên gia bất bình.

Thế nhưng, Quốc hội - cơ quan được hiến định có quyền làm luật và sửa luật - chỉ có một động thái duy nhất, đó là đề nghị Chính phủ rút kinh nghiệm. [5][6]

Điều này khiến chúng ta phải đặt dấu hỏi về vai trò của cơ quan lập pháp và cũng là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất đối với việc lập quy của Chính phủ.

Về quyền lập quy của cơ quan hành pháp

Để làm rõ câu hỏi ở tiêu đề, trước hết, hãy nói về quyền của Chính phủ trong việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

Trong hầu hết các đạo luật, ta thường bắt gặp một cụm từ quen thuộc đó là “Chính phủ quy định chi tiết/cụ thể về [...]”. Cái gọi là phần “chi tiết/cụ thể” ấy chính là toàn bộ lớp quy định về “kỹ thuật vận hành” đối với văn bản luật trong thực tế, bao gồm trình tự, thủ tục, điều kiện, thẩm quyền, v.v. Đó là những khía cạnh mà luật do Quốc hội ban hành mới chỉ vạch ra khung, do đó để lại những khoảng trống mà Chính phủ phải lấp đầy bằng các nghị định, nghị quyết. 

Nghị định 46/2026 cũng được ban hành trên cơ sở đó. Tại Điều 72 Luật An toàn thực phẩm 2010 nêu rõ: “Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành các điều, khoản được giao trong Luật”. [7] Đồng thời, một số điều khoản của luật này như Điều 6, Điều 12, v.v. cũng giao cho Chính phủ quyền quy định cụ thể các vấn đề như: hành vi, hình thức và mức xử phạt các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực an toàn thực phẩm; đăng ký bản công bố hợp quy và thời hạn của bản đăng ký công bố hợp quy; v.v. 

Việc xây dựng pháp luật ở các lĩnh vực khác như báo chí, xây dựng, môi trường, an ninh, v.v. cũng cùng một nguyên tắc: luật của Quốc hội đặt ra khung chính sách và nguyên tắc cơ bản, còn nghị định, nghị quyết của Chính phủ sẽ “điền nốt phần còn lại” bằng các quy định chi tiết. Việc ban hành các văn bản để “điền vào chỗ trống” ấy chính là quyền lập quy của cơ quan hành pháp.