“Xét rằng nhân dân thành phố Sài Gòn - Gia Định luôn luôn tỏ lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và tha thiết với việc thành phố mang tên Người. [...]

Sau khi thảo luận đề nghị của Đoàn chủ tịch kỳ họp Quốc hội; Quyết nghị: Chính thức đặt tên thành phố Sài Gòn - Gia Định là thành phố Hồ Chí Minh.”

Nghị quyết về việc chính thức đặt tên thành phố Sài Gòn - Gia Định là thành phố Hồ Chí Minh, ngày 2/7/1976.

Năm 2026 đánh dấu tròn một nửa thế kỷ kể từ khi cái tên Sài Gòn lần đầu tiên bị xóa khỏi những tờ bản đồ lẫn các văn bản hành chính.

Hơn một năm sau ngày chính thể Việt Nam Cộng hòa sụp đổ, vào ngày 2/7/1976, Quốc hội khóa đầu tiên của nước Việt Nam thống nhất đã ban hành nghị quyết xóa bỏ tên gọi Sài Gòn và đổi tên thành phố này thành “Hồ Chí Minh”, theo tên của nhà sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam. [1]

Thế nhưng, sáng kiến cho tên gọi này không phải đợi đến năm 1976 mới xuất hiện. Theo Huy Đức trong Bên thắng cuộc, ý đồ đổi tên Sài Gòn thành tên Hồ Chủ tịch đã được phía cộng sản nhen nhóm từ hơn 20 năm trước đó, khi đất nước còn chưa chia đôi. [2]

Trong một bài thơ xuất bản năm 1954, Tố Hữu, khi ấy là trưởng Ban Tuyên huấn Trung ương, đã gọi Sài Gòn là “thành phố Hồ Chí Minh”. Không có ghi chép nào cho thấy ông Hồ Chí Minh khi đó có phản ứng gì về cách gọi này.

Đến những ngày trước và sau khi tiếp quản Sài Gòn, dù chưa có quyết định đổi tên chính thức, cái tên “mới” dành cho thành phố theo đề xuất năm xưa của Tố Hữu đã liên tục được “bên thắng cuộc” công khai sử dụng, trong các phát biểu và cả trên báo đài. Người ta cứ gọi cái tên ấy, như thể Sài Gòn nhất định phải đổi tên, và phải mang tên của nhà lãnh tụ cộng sản như một niềm vinh dự. 

Trong một năm kể từ khi Nam Việt Nam sụp đổ, cũng theo Huy Đức, tuy giới lãnh đạo tại Hà Nội vẫn có những tranh cãi nhất định về chuyện đổi tên Sài Gòn, như cuộc tranh cãi giữa Võ Văn Kiệt và Trường Chinh, thế nhưng sau cùng Quốc hội vẫn dễ dàng biểu quyết thông qua tên gọi mới của thành phố. [3][4]

Cái tên chính thức ấy vẫn tồn tại mãi đến ngày nay, song song với tên gọi “Sài Gòn” vẫn được bao người quen miệng gọi, kể cả cư dân địa phương lẫn người từ muôn nơi chốn khác.

Vì sao nhà cầm quyền Việt Nam lại quyết định đổi tên Sài Gòn - địa danh đã gắn chặt với lịch sử của nơi này? Đằng sau quyết định ấy có thể là những ẩn ý chính trị nào? Liệu rằng chỉ với việc đổi tên có thể làm cho một địa danh thực sự biến mất? Và rồi, vì sao cái tên Sài Gòn vẫn được sử dụng mãi, suốt bao tháng năm bị chính quyền từ chối?

Cái tên làm chi nên tội?

Việc thay đổi địa danh theo tên các lãnh tụ là một thực hành quen thuộc ở các quốc gia xã hội chủ nghĩa sau khi giành được chính quyền. 

Vào ngày 26/1/1924, tức chỉ năm ngày sau khi Vladimir Lenin qua đời, chính quyền Liên Xô đã cho đổi tên thành phố Petrograd thành Leningrad, có nghĩa là “thành phố của Lenin”, như một động thái nhằm tưởng niệm vị lãnh tụ cộng sản này. [5] Nhiều con đường và địa danh tại đây sau đó đã được đổi tên theo các nhà cộng sản, bao gồm hơn 230 địa danh mang tên Lenin. [6]

Tuy nhiên, chỉ gần 70 năm sau, một cuộc bỏ phiếu đã diễn ra vào tháng 6/1991 tại Leningrad về việc đổi tên thành phố. [7] Có đến 57% người tham gia phản đối tên gọi hiện tại, trong đó 55% muốn thành phố trở về tên cũ là Saint Petersburg. [8] Cuối cùng, vào tháng 9/1991, trong cơn hấp hối của chính quyền Nga Xô viết, thành phố này đã giã từ danh xưng của vị lãnh tụ cộng sản để trở lại với cái tên xưa. [9][10]

Tuy nhiên, việc Saint Petersburg trở thành Leningrad chưa phải là câu chuyện đổi tên thành phố nổi bật nhất trong thời kỳ này. Đáng chú ý hơn cả phải kể đến việc hàng loạt thành phố tại các nước xã hội chủ nghĩa được đổi tên theo Joseph Stalin, trong giai đoạn vị lãnh tụ cộng sản này nắm quyền tại Liên Xô từ năm 1924 đến năm 1953. 

Tại Nga, thành phố Tsaritsyn bị đổi tên thành Stalingrad, tức “thành phố của Stalin”, vào năm 1925. Ngoài ra, tên vị lãnh tụ thứ hai của Liên bang Xô viết còn xuất hiện trong danh xưng của nhiều thành phố tại Tiệp Khắc, Đông Đức, Ba Lan, Rumania, Yugoslavia, cùng những nước cộng sản khác. [11]

Điều đáng nói là, sau khi Stalin qua đời vào năm 1953, không chỉ triều đại và chủ thuyết của nhà lãnh đạo này phải cáo chung, mà nhiều thành phố từng mang tên ông cũng bị đổi sang tên khác. Đơn cử, chỉ tám năm sau cái chết của Stalin, Stalingrad đã được đổi thành Volgograd cho đến ngày nay. [12]