Có lẽ bi kịch lớn nhất của nghề báo ở Việt Nam là nhiều nhà báo biết rất rõ nghề của họ nên là gì, nhưng không thể làm đúng điều đó.

Họ hiểu báo chí không chỉ để đăng thông cáo hay lặp lại lời của giới cầm quyền. Báo chí, trước hết phải đứng về phía sự thật và công chúng. Nhưng hiểu là một chuyện, làm được hay không lại là chuyện khác.

Đây không chỉ là cảm giác của những người quan sát báo chí Việt Nam.

Một nghiên cứu về nhà báo Việt Nam, “The Gap Between What They Say and What They Do: Journalists’ Role Conception and Role Performance in Socialist-Communist Context” (tạm dịch: Khoảng cách giữa điều họ nói và điều họ làm: Nhận thức vai trò nghề nghiệp và thực hành nghề nghiệp của nhà báo trong bối cảnh xã hội chủ nghĩa – cộng sản), xuất bản năm 2023 trên tạp chí Journalism Studies, cũng đi đến kết luận tương tự: có một khoảng cách rất lớn giữa lý tưởng nghề nghiệp mà các nhà báo Việt Nam tin vào và điều họ thực sự có thể làm trong thực tế. [1]

Lý tưởng va vào cấu trúc quyền lực 

Nhiều nhà báo Việt Nam thực ra hiểu rất rõ công việc của họ nên như thế nào.

Nhóm nghiên cứu đã khảo sát 280 nhà báo thuộc nhiều loại hình cơ quan báo chí khác nhau và phân tích hơn một nghìn bài viết do chính những nhà báo này thực hiện.

Kết quả cho thấy nhiều người vẫn coi trọng các vai trò của báo chí như giám sát quyền lực, phục vụ công chúng, cung cấp thông tin hữu ích và giải thích các vấn đề xã hội cho độc giả.

Điều này cho thấy giới nhà báo Việt Nam không phải không biết nghề báo đúng nghĩa là gì. Vấn đề nằm ở chỗ điều họ tin và điều họ có thể làm trong thực tế là hai chuyện khác nhau.

Không quá khó để hiểu vì sao khoảng cách đó tồn tại.

Trong các nền báo chí tự do, báo chí tồn tại như một thiết chế độc lập với nhà nước. Công việc của nó là giám sát quyền lực, đặt câu hỏi với chính quyền, điều tra sai phạm và buộc người cầm quyền phải giải trình trước công chúng.