“Xâm phạm đến vai trò của luật sư”, “không tuân thủ các chuẩn mực của luật nhân quyền quốc tế”, “ảnh hưởng đến tính độc lập của giới hành nghề luật” - đây là ý kiến pháp lý của Liên Hợp Quốc (LHQ) về Nghị định 109.
Bối cảnh: Nghị định 109 quy định chủ tịch ủy ban nhân dân (UBND) xã được tước giấy phép hành nghề luật sư và nhiều quy phạm khác ảnh hưởng đến tính độc lập của luật sư. Nghị định này đã có hiệu lực từ ngày 18/5.
Theo dòng sự kiện: Ngày 17/6, hai Báo cáo viên Đặc biệt của LHQ đã gửi kiến nghị cho Chính phủ Việt Nam nêu quan ngại về Nghị định 109 và đề nghị Việt Nam giải thích thêm.
- Các Báo cáo viên Đặc biệt lưu ý đến các quy định tại Điều 8 về việc xử phạt theo hình thức tước bằng luật sư. Các chuyên gia này cho rằng các thuật ngữ như “hình ảnh”, “uy tín” của nghề luật, “gây cản trở” cơ quan nhà nước hoặc hành vi liên quan đến “trật tự công cộng” là các thuật ngữ mang tính “khái quát” (broad) và “chủ quan” (subjective). Vì vậy, những thuật ngữ này không phù hợp với chuẩn mực quốc tế vốn yêu cầu phải “chính xác” (precise), “có thể dự đoán được” (foreseeable) và “không tùy tiện” (non-arbitrary).
- Ngoài ra, các báo cáo viên còn quan ngại về biện pháp xử phạt bổ sung bằng cách tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính (Điểm c, Khoản 9, Điều 8) của luật sư. Hai chuyên gia nhấn mạnh rằng hình thức xử phạt này có thể tiết lộ thông tin bí mật giữa luật sư và thân chủ, làm tăng các rủi ro đối với khách hàng, nhất là những người bảo vệ nhân quyền trong các vụ kiện chống lại nhà nước.
- Các chuyên gia LHQ cho rằng quy định này có thể gây ra năm hệ lụy: (1) đe dọa, can thiệp và hạn chế quyền bày tỏ ý kiến của luật sư; (2) vi phạm nghĩa vụ bảo mật thông tin giữa luật sư - khách hàng và nguyên tắc không đánh đồng luật sư với khách hàng; (3) làm suy giảm tính độc lập và tự chủ của nghề luật sư; (4) gia tăng việc giám sát các hiệp hội nghề nghiệp của nghề luật sư; (5) và cản trở khả năng gia nhập và tiếp cận ngành luật.
- Hai chuyên gia nhân quyền này cho rằng mặc dù các tiêu chuẩn quốc tế thừa nhận các biện pháp quản lý nghề luật tại từng quốc gia nhằm xử lý các hành vi sai phạm, đảm bảo thực thi công lý, đạo đức nghề nghiệp và lợi ích của khách hàng, nhưng trong bất kỳ khuôn khổ nào, “các quy định phải tương thích với tính độc lập của luật sư, quyền được hỗ trợ pháp lý hiệu quả, và xét xử công bằng của người dân”.
- Hai chuyên gia cho rằng Nghị định 109 “xâm phạm đến vai trò của luật sư” và “không tuân thủ các chuẩn mực quốc tế” quy định tại Điều 14, Công ước Quốc tế về Quyền Dân sự, Chính trị (ICCPR).
- Do đó, các báo cáo viên này đề nghị Việt Nam giải thích thêm và cân nhắc sửa đổi Nghị định 109 theo quy chuẩn quốc tế. Họ cũng cho biết sẵn sàng đối thoại và cung cấp các hỗ trợ kỹ thuật cần thiết.
Liên quan: Đây là lần thứ 14 Việt Nam nhận các báo cáo tương tự liên quan đến các vấn đề về tính độc lập của thẩm phán và luật sư. Trong đó, 3/14 báo cáo (không tính báo cáo kể trên) không nhận được phản hồi từ Chính phủ Việt Nam. Thông thường, Việt Nam cần 3-6 tháng để trả lời các kiến nghị này. Trong đó, với Kiến nghị số VNM 1/2023 được gửi vào tháng 3/2023, Việt Nam đã mất gần 20 tháng (đến tháng 11/2024) để trả lời LHQ.
Bên kia nói gì: Luật Khoa đã liên lạc với Phái đoàn Thường trực Việt Nam bên cạnh Liên Hiệp Quốc tại Geneva để hỏi về quy trình xử lý kiến nghị từ LHQ và thời điểm dự kiến trả lời nhưng không nhận được phản hồi.
Luật Khoa cũng đã liên lạc với Vụ Hợp tác Quốc tế và Vụ Công tác Xây dựng Văn bản Quy phạm Pháp luật (Bộ Tư pháp) để hỏi về kiến nghị kể trên nhưng cũng không nhận được phản hồi.
Có thể bạn chưa biết: Báo cáo viên Đặc biệt (Special Rapporteur) là các chuyên gia nhân quyền độc lập do Hội đồng Nhân quyền (Human Rights Council) của LHQ bổ nhiệm để điều tra, giám sát và báo cáo về tình hình nhân quyền tại các quốc gia.
- Các chuyên gia này hoạt động độc lập, không phải là nhân viên của LHQ và không nhận thù lao.
- Báo cáo viên Đặc biệt là phần cốt lõi trong Cơ chế Đặc biệt (Special Procedures) của Hội đồng Nhân quyền nhằm thúc đẩy việc hợp tác, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong việc thực thi các chuẩn mực nhân quyền quốc tế tại các quốc gia thành viên.
Ngược dòng sự kiện: Nghị định 109 từ khi được ban hành vào ngày 1/4/2026 đã gây ra hai làn sóng phản đối trong giới hành nghề luật.
- Làn sóng thứ nhất là quy định cho phép chủ tịch UBND xã được tước quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề luật sư.
- Nhiều luật sư đã đăng các bài viết trên trang Facebook cá nhân để bày tỏ bức xúc. Đa số các ý kiến phản đối cho rằng quy định này sẽ ảnh hưởng đến tính độc lập của nghề luật sư khi cho phép chủ tịch xã, người “không được yêu cầu phải có bất kỳ chuyên môn pháp lý nào về nghề luật sư” có thể tước bằng luật sư.
- Ngày 7/5, tức hơn một tháng sau ngày Nghị định 109 được ban hành, Liên đoàn Luật sư Việt Nam (LĐLS) đã gửi văn bản “đề nghị xem xét tạm đình chỉ thực hiện một số điều khoản trong Nghị định 109/2026” đến Chính phủ và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
- Ngày 18/5, bất chấp sự phản đối của giới hành nghề và kiến nghị của LĐLS, Nghị định 109 đã chính thức có hiệu lực và không có bất kỳ điều chỉnh nào.
- Làn sóng phản đối thứ hai diễn ra vào chiều tối ngày 21/5 khi một văn bản là Báo cáo số 332 của Bộ Tư pháp gửi Chính phủ – liên quan tới kiến nghị của LĐLS về Nghị định 109 – được giới luật sư lan truyền trên mạng xã hội. Theo đó, Bộ Tư pháp cho biết LĐLS “không có ý kiến” khi được tham vấn về dự thảo Nghị định 109.
- Các luật sư đã bày tỏ quan ngại về một tổ chức đại diện cho luật sư là LĐLS lại “không có ý kiến” với một dự luật quan trọng liên quan đến tính độc lập của nghề luật sư.
- Tính đến nay, nghị định này vẫn đang tiếp tục là chủ đề gây nhiều tranh cãi trong giới hành nghề.
Phớt lờ phản ứng của giới luật sư, Chính phủ vẫn cho phép chủ tịch xã tước bằng luật sư kể từ ngày 18/5/2026
Đề nghị “tạm dừng” quy định chủ tịch xã có quyền tước bằng luật sư của Liên đoàn Luật sư Việt Nam đã không được xem xét.
Bình luận